Terminal El Kitabı — Seviye 0
KAZANIM Bu dersin sonunda: terminal penceresini okuyabilir, sana verilen bir komutu parçalayıp ne yapacağını anlayabilir ve hangi komutun zararsız, hangisinin kırmızı bölge olduğunu ayırt edebilirsin.
Bu modülün varlık sebebi gerçek bir ihtiyaç: yapay zekâ sana zaman zaman "şu komutu çalıştır", "push et", "merge edelim" der. Komutu körlemesine çalıştırmak, imzalamadan sözleşme onaylamaktır — bu programın felsefesine aykırı. Hedef terminale hükmetmek değil; okuyabilmek. Alfabesi sandığından küçük: aşağıdaki ~25 komut, karşılaşacaklarının %95'i.
Bölüm A · Pencereyi okumak
Satırın anatomisi. Terminali açınca seni bekleyen satıra prompt denir; genelde şöyle görünür:
C:\dev\projem>
Bu satır iki şey söyler: neredesin (C:\dev\projem — şu an bu klasörün "içindesin") ve hazırım (> işareti: komut bekliyorum). Terminaldeki her komut, o an içinde olduğun klasöre göre çalışır — bu yüzden ilk alışkanlık: komut çalıştırmadan önce nerede olduğuna bak. Yanlış klasörde doğru komut, yanlış iştir.
Komutun anatomisi. Her komut aynı kalıptır: program alt-komut ayarlar hedef. Örnek:
git push origin main
Okunuşu: "git programı → push (gönder) işlemini yap → origin adresine (reponun internetteki kopyası) → main dalını." Dört kelimelik cümle; özne-yüklem-tümleç gibi. Bir komutu "okumak" = bu parçalara ayırabilmek. Ayarlar genelde tire ile başlar: -m , --force gibi — tireli kısımlar komutun huyunu değiştirir, en tehlikeli kelimeler de orada saklanır (--force gördüğünde dur: hızlı kart).
Çıktıyı okumak. Komut çalışınca terminal cevap yazar. Üç tip cevap var: (1) sessizlik veya kısa onay = genelde iyi haber (Unix geleneği: "ses yoksa sorun yok"); (2) bilgi dökümü = senden okumanı bekler (örn. yayın çıktısındaki "hangi projeye" satırı — ders 2.3'teki gerçek vaka); (3) error/warning içeren kırmızımsı metin = dur ve oku; error iş durdu demektir, warning "çalıştı ama dikkat" demektir.
Üç kurtarıcı tuş: Ctrl+C = çalışan işi durdur (paniğin ilacı) · yukarı ok = önceki komutu geri getir (yeniden yazma) · Tab = yazmaya başladığın dosya/klasör adını tamamlat (yazım hatasını önler).
Bölüm B · Hayatta kalma komutları (gezinme ve bakma)
Hepsi yeşil (sadece okur/gezer, hiçbir şeyi bozamaz):
| Komut | Okunuşu | Ne yapar |
|---|---|---|
cd projem |
change directory | projem klasörünün içine gir |
cd .. |
Bir üst klasöre çık | |
ls (Mac/Linux) · dir (Windows) |
list | Bulunduğun klasördekileri listele |
pwd |
print working directory | "Neredeyim?" — tam yolu yaz |
cat dosya.md (Win: type) |
Dosyanın içeriğini terminale dök | |
clear (Win: cls) |
Ekranı temizle (hiçbir şeyi silmez, sadece görüntüyü) | |
code . |
Bulunduğun klasörü VS Code editöründe aç (nokta = "burası") | |
start dosya.pdf (Mac: open) |
Dosyayı varsayılan programla aç |
Sarı (oluşturur — zararsız ama iz bırakır): mkdir yeni-klasor = klasör oluştur.
Windows notu: Bu programda iki terminal lehçesiyle karşılaşabilirsin — PowerShell (Windows varsayılanı) ve Git Bash (Linux-vari). Yukarıdaki komutların çoğu ikisinde de çalışır; ls PowerShell'de de geçerlidir. Kafan karışırsa AI'a "bu komut benim terminalimde çalışır mı?" diye sormak meşrudur.
Bölüm C · Proje komutları (npm ailesi)
npm = Node ekosisteminin paket yöneticisi (hazır paketleri kuran araç). Bir web projesinin günlük dörtlüsü — hepsini kavramlardan tanıyorsun:
| Komut | Ne yapar | Renk |
|---|---|---|
npm install |
Projenin bağımlılıklarını (hazır paketleri) indir/kur — yeni indirilen projede ilk komut | 🟢 |
npm run dev |
Projeyi kendi bilgisayarında çalıştır → tarayıcıda localhost:3000 (durdurmak: Ctrl+C) |
🟢 |
npm run build |
Kalite kapısı: projeyi derle, tutarlılığı denetle (ders 2.3) | 🟢 |
npm test |
Varsa testleri koştur (ders 2.3) | 🟢 |
Dördü de yeşildir: en kötü ihtimalle hata mesajı alırsın — o da bilgi, hasar değil.
Bölüm D · Git komutlarının okunuşu
Kavramları ders 2.2'de öğrendin (commit = kayıt noktası, branch = taslak kopya, merge = birleştirme). Burada iş, komutlarını tanımak — çünkü "push et" dendiğinde ekranda bunlar akacak:
| Komut | Okunuşu | Renk |
|---|---|---|
git status |
"Durum ne?" — nelerin değiştiğini, nelerin kayda girmediğini gösterir. En sık kullanacağın, %100 güvenli komut. Şüphede önce bu | 🟢 |
git log --oneline |
Kayıt (commit) geçmişini listele | 🟢 |
git diff |
Son kayıttan bu yana ne değişti — diff okuma dersinin komut hâli | 🟢 |
git add . |
"Şu anki tüm değişiklikleri fotoğraf çekimine hazırla" (nokta = hepsi) | 🟡 |
git commit -m "açıklama" |
Fotoğrafı çek, altına notunu yaz (-m = message) |
🟡 |
git push |
Kayıtları internetteki kopyaya (GitHub) gönder — yedek + varsa otomatik yayını tetikler | 🟡 |
git pull |
İnternetteki kopyadan yenilikleri çek (başka yerden/kişiden gelen işleri al) | 🟡 |
git checkout -b deneme |
"deneme" adında yeni dal aç ve içine geç (-b = branch) |
🟡 |
git merge deneme |
"deneme" dalındaki işi, şu an içinde olduğun dala kat — denetim kapısı buradan önce! (ders 4.5) | 🟡 |
git revert <kayıt> |
Hatalı kaydı, tarihçeyi bozmadan geri alan YENİ kayıt oluştur — güvenli geri alma | 🟡 |
git reset --hard |
Tarihçeyi geriye sar, aradakileri YOK ET — kaydedilmemiş işin gider | 🔴 |
git push --force |
İnternetteki kopyayı zorla ez — başkalarının/geçmişin üstüne yazar | 🔴 |
Sarılar "yazar ama geri alınabilir" sınıfıdır — git'in tarihçesi sigortandır. Kırmızılar hızlı karttaki protokole tabidir: açıklat, sonra karar ver.
Bölüm E · Renk sistemi ve komut sorgulama refleksi
Tüm terminal hayatın üç renge sığar:
- 🟢 Yeşil — okur:
status,log,diff,ls,cat,pwd,npm run build... Serbestçe çalıştır; en kötü sonuç bir hata mesajıdır. - 🟡 Sarı — yazar ama geri alınır:
add,commit,push,merge,mkdir, dosya düzenleme... Bilinçli çalıştır; yanlışsa git tarihçesi kurtarır. - 🔴 Kırmızı — geri alınamaz olabilir: içinde
force,reset --hard,rm -rf,drop,deletegeçenler + canlı sisteme/veritabanına dokunanlar. Ders 1.7 ve 2.5 protokolü: dört soru cevaplanmadan onay yok.
Komut sorgulama istemi (cebine — AI'ın verdiği HERHANGİ bir komutu anlamadıysan):
Bana şu komutu verdin: [komut]. Çalıştırmadan önce parçala ve anlat:
her kelimesi ne demek, hangi klasörde çalıştırılmalı, ne değişecek,
yeşil/sarı/kırmızı hangisi, yanlış giderse nasıl geri alınır?
Denetim penceresi. Kırmızı bayraklar: anlamadığın komutu "hadi hızlı bitsin" diye çalıştırmak · promptun hangi klasörü gösterdiğine bakmadan komut vermek · çıktıdaki error satırını okumadan bir sonraki komuta geçmek. Kontrol: bir haftalık kural koy — çalıştırdığın her komutu önce tek cümleyle sesli oku ("git'e diyorum ki: main dalını GitHub'a gönder"). Okuyamıyorsan sorgulama istemini kullan.
Mini egzersiz (SANDBOX). Üret: sandbox klasöründe sırayla dene: pwd → ls → git status → npm run build → git log --oneline. Hepsi yeşil — kırma şansın yok. Denetle: her komuttan sonra çıktıyı bir cümleyle Türkçeye çevir. Çeviremediğini AI'a sorgulat.
Kontrol soruları. (1) git push origin main cümlesinin dört parçası ne diyor? (2) Üç renk sınıfı nedir, hangi kelimeler kırmızıya işaret eder? (3) Şüphede ilk çalıştırılacak komut hangisidir, neden? (4) Komut çalıştırmadan önce bakılacak ilk şey nedir?
Mentor istemi.
AI Maestro "Terminal El Kitabı" modülünün hocası ol. Bana 10 komut göster (yeşil/sarı/
kırmızı karışık); her birini okuyayım, rengini söyleyeyim, sen değerlendir. İkisini
bilerek tehlikeli yap, yakalayabilecek miyim bak. Sonra 4 kontrol sorusunu sor. Jargon yok.
Bu konu nerede derinleşiyor? (sarmal harita)
Bu modül terminalin okuma katmanıydı; konu programda bitmiyor, her seviyede bir kat derinleşiyor:
- Seviye 1 → sorgulama: tehlikeli komutu onaylamadan açıklatma protokolü (ders 1.7)
- Seviye 2 → karar: revert mi reset mi (2.2) · kapı komutları (2.3) · veritabanı kırmızı bölgesi (2.5)
- Seviye 3 → politika: hangi komut ailesi izin listesine girer, hangisi asla (3.6) · komutları hook'la otomatiğe bağlama (3.2)
- Seviye 4 → devir: komutların sen yokken (otonom) çalıştığı düzenin sınırları (4.2)
Yani bu modülden mezuniyet "terminali bitirdim" değil, "artık üst katları taşıyabilecek zemini attım" demektir.
Sıradaki Seviye 0 dosyası: diller.md · Sözlüğe dön: kavramlar-seviye-0.md