Kavram Sözlüğü — Seviye 4

Bu sözlük Seviye 4 (Filo Ustalığı) derslerinde karşılaşacağınız Gelişmiş Ajan Sistemleri ve Canlıya Alma temellerini içerir. Seviye 4 derslerine başlamadan önce burayı okumanız önerilir. Her kavram aynı kalıpta: Nedir → Ne işe yarar → Örnek → (varsa) Opsiyonlar → Nerede karşına çıkar → Derinlemesine.

Bölüm 4 · Gelişmiş Ajan ve Canlıya Alma Kavramları

RAG (EN: Retrieval-Augmented Generation — getirmeli üretim)

Nedir: Modele soru sorulmadan önce, sizin belgelerinizden ilgili parçaları bulup soruya iliştirme tekniği. Benzetme: sınava giren öğrenciye, soruyla ilgili ders notu sayfasını da vermek.
Ne işe yarar: Modelin SİZİN verinizle (ürün dokümanı, mevzuat, arşiv) doğru cevap vermesini sağlar — yeniden eğitmeden.
Örnek: Müşteri "iade politikanız ne?" diye soruyor; bot cevabı ezberden değil, sizin yüklediğiniz İade Koşulları PDF'inden ilgili paragrafı bulup veriyor.
Nerede karşına çıkar: "Belgelerimle konuşan chatbot" tarzı her ürünün altında bu vardır.
Derinlemesine: seviye-4-filo.md ders 4.7 (RAG basamağı).

Embedding (anlam vektörü) (EN: embedding)

Nedir: Metnin (veya görselin) anlamının sayı dizisine çevrilmiş hâli; anlamca yakın şeylerin sayıları da birbirine yakın olur. Benzetme: her cümleye bir anlam haritasında koordinat vermek.
Ne işe yarar: RAG'in ve semantik aramanın motorudur — "kelime eşleşmesi" yerine "anlam eşleşmesi" bununla mümkün olur.
Örnek: Arşivde "iade koşulları" diye arıyorsunuz; "para geri alma şartları" başlıklı belge bulunuyor — kelimeler farklı ama anlam koordinatları komşu.
Derinlemesine: seviye-4-filo.md ders 4.7 (RAG basamağı).

Human-in-the-Loop (döngüde insan) (EN: human-in-the-loop, HITL)

Nedir: Otomatik sistemin kritik adımlarda durup insan onayı beklemesini tasarımın parçası yapmak.
Ne işe yarar: "AI hazırlar, insan onaylar" ilkesinin sektördeki adı — bu programın "sınırlar" dersi ve "e-posta her zaman taslak" kuralı birer HITL örneğidir.
Örnek: Destek botu cevabı hazırlıyor ama GÖNDERMİYOR; insan temsilci okuyup onaylayınca gidiyor.
Derinlemesine: seviye-1-oturum.md ders 1.7, seviye-4-filo.md ders 4.2.

Guardrails (korkuluklar) (EN: guardrails)

Nedir: AI sisteminin yapabileceklerini sınırlayan otomatik kurallar: yasak eylem listeleri, çıktı filtreleri, doğrulama katmanları.
Ne işe yarar: Rica ile mekanizma ayrımının (hook dersi) sektör adı: ajan yanlış yapmak istese de sistem izin vermez.
Örnek: "Veritabanı silme komutu hiçbir koşulda otomatik çalışamaz" kuralının izin sistemine kodlanması; botun fiyatı ancak resmî fiyat listesinden doğrulayarak söyleyebilmesi.
Derinlemesine: seviye-3-sistem.md ders 3.2 ve 3.6.

Evals (değerlendirme setleri) (EN: evals)

Nedir: AI çıktılarının kalitesini sistematik ölçme yöntemi: aynı soru/görev setini her sürümde çalıştırıp sonuçları puanlamak. Benzetme: testin (test kavramının) AI çağı uyarlaması — cevap her seferinde birebir aynı olmadığı için "doğru/yanlış" yerine "kabul edilebilir mi" puanlanır.
Ne işe yarar: "AI özelliğim iyi çalışıyor mu" sorusunun his değil ölçüm olmasını sağlar; Denetim penceresinin ürün ölçeğine çıkmış hâlidir.
Örnek: Destek botunuza her yeni sürümde aynı 50 müşteri sorusunu sorup cevapları 1-5 puanlamak; ortalama düşerse yayın yok.
Derinlemesine: seviye-4-filo.md ders 4.5 ve 4.6.

Eğitim vs çıkarım (EN: training vs inference)

Nedir: Eğitim = modelin milyonlarca dolarlık donanımla aylarca "okula gitmesi" (bir kez yapılır). Çıkarım = eğitilmiş modeli kullanmak, yani soru sorup cevap almak (her kullanımda olan şey).
Ne işe yarar (bilmek): "Kendi AI'ımı eğiteyim" cümlesindeki karışıklığı çözer — sizin yapacağınız şey neredeyse her zaman eğitim değil, hazır modeli kullanmak veya hafifçe ayarlamaktır.
Örnek: ChatGPT'ye soru sormanız = çıkarım. OpenAI'ın modeli aylarca dev veri merkezlerinde yetiştirmesi = eğitim. Siz hep çıkarım tarafındasınız.
Derinlemesine: seviye-4-filo.md ders 4.7.

Açık model ↔ kapalı model (EN: open-weights vs closed model)

Nedir: Kapalı model (Claude, GPT): üreticinin sunucusunda çalışır, sadece API/uygulamayla erişirsiniz. Açık model (Llama, Qwen, Mistral): dosyası indirilebilir, kendi bilgisayarınızda çalıştırabilirsiniz.
Ne işe yarar: Gizlilik, maliyet ve kontrol kararlarının temelidir. Verisi dışarı çıkamayacak işlerde açık model tek yoldur.
Örnek: Claude'u bilgisayarınıza indiremezsiniz (kapalı); Llama'yı Ollama ile indirip uçak modunda bile çalıştırabilirsiniz (açık).
Opsiyonlar: Kapalı: Claude ↔ GPT ↔ Gemini. Açık: Llama ↔ Qwen ↔ Mistral ↔ DeepSeek.
Derinlemesine: seviye-4-filo.md ders 4.7.

Fine-tuning (ince ayar) (EN: fine-tuning)

Nedir: Hazır bir modeli, kendi örnek verilerinizle kısa bir ek eğitime sokup davranışını özelleştirmek. Benzetme: mezun bir aşçıya kendi restoranınızın tariflerini öğretmek — okula geri göndermek değil.
Ne işe yarar: Modelin üslubunu/formatını kalıcı özelleştirir. Ama çoğu ihtiyaç için gereksizdir; önce istem ve RAG denenir.
Örnek: Destek botunuzun her cevabı şirketinizin üslubuyla ("Değerli misafirimiz...") bitirmesi için 500 örnek yazışmayla ince ayar yapmak.
Derinlemesine: seviye-4-filo.md ders 4.7.

Çoklu beyin (EN: multi-model)

Nedir: Aynı projede birden fazla FARKLI yapay zekâ modelinin (örn. Claude + Gemini tabanlı araçlar) dönüşümlü ya da rol paylaşımıyla çalışması. Benzetme: aynı şantiyede farklı ustalardan ekip kurmak — herkesin eli başka işe yatkın.
Ne işe yarar: Güç eşleştirme (işi o konuda güçlü modele ver), gerçek bağımsız denetim (farklı beyin = farklı kör nokta) ve kota esnekliği sağlar. Bedeli tutarlılık riskidir — devir ritüeli ve devir denetimiyle yönetilir.
Örnek: Bu programın sözlüğünü başka bir model yeniden yapılandırdı; Claude'un devir denetimi 3 kayıp kavram ve kırık linkler yakaladı — ikisinin birlikte çalışması, tek başına birinden daha sağlam sonuç verdi.
Derinlemesine: seviye-4-filo.md ders 4.8.

Deploy (EN: deploy — canlıya alma)

Nedir: Projenin dosyalarını sunucuya koyup gerçek kullanıcıların erişimine açmak.
Ne işe yarar: "Bilgisayarımda çalışıyor" ile "üründür, kullanılıyor" arasındaki köprü.
Örnek: Not uygulamanız dün sadece sizin ekranınızdaydı (localhost); bugün deploy ettiniz → notlarim.com'da annenizin telefonunda da açılıyor.
Opsiyonlar: Barındırma hizmetleri bunu tek komuta indirdi — bkz. arac-envanteri.md Barındırma bölümü.

Barındırma (EN: hosting)

Nedir: Sitenizin dosyalarını 7/24 açık bir sunucuda tutup dünyaya sunma hizmeti. Benzetme: dükkânınız için kiraladığınız bina — mal sizin, binayı işletmek onların işi.
Ne işe yarar: Kendi sunucu kurma/işletme derdini ortadan kaldırır.
Örnek: Bu okuduğunuz site: kod GitHub'da duruyor, Vercel her değişiklikte alıp yayınlıyor — gece 3'te de ayakta, kimse nöbet tutmuyor.
Opsiyonlar: Vercel ↔ Railway ↔ Netlify ↔ kendi sunucun — detaylı artı/eksi: arac-envanteri.md.

Migration (EN: database migration)

Nedir: Veritabanının yapısını (yeni tablo/sütun) kontrollü ve kayıtlı biçimde değiştirme işlemi. Benzetme: içinde eşya olan arşiv dolabına raf eklemek — plan ister; yanlış hamle eşya döker.
Ne işe yarar (kural): Migration'lar geri alınamaz hasar verebilecek nadir işlemlerdendir; canlı veritabanında AI'a serbest bırakılmaz.
Örnek: "Müşteri tablosuna doğum günü sütunu EKLE" → güvenli migration. "Eski telefon sütununu SİL" → tehlikeli bölge: önce yedek, önce prova.
Derinlemesine: seviye-2-proje.md ders 2.5.

Prod / Preview (EN: production / preview)

Nedir: Prod (production) = gerçek kullanıcıların kullandığı canlı ortam. Preview = her değişiklik için otomatik açılan deneme kopyası.
Ne işe yarar: Değişikliği önce preview'da gözle görüp sonra prod'a alma disiplini, kullanıcıya bozuk ürün göstermeyi önler.
Örnek: Yeni fiyat sayfası önce proje-abc123.vercel.app gibi bir preview linkinde açılıyor; telefondan kontrol ediyorsunuz, onaylayınca prod'daki gerçek siteye geçiyor.
Nerede karşına çıkar: Vercel'in her push'ta ürettiği deneme linkleri.

Alan adı ve DNS (EN: domain / DNS)

Nedir: Alan adı = sitenizin insan-dostu adresi (ornek.com). DNS = bu adı sunucunun gerçek numarasına çeviren küresel telefon rehberi.
Ne işe yarar: "Alan adını siteye bağlamak" = rehbere doğru kaydı yazmak. Kayıt değişikliği dünyaya saatler içinde yayılır (anında değil — sabır ister).
Örnek: DNS paneline tek satır eklendi — "akademi" adı → Vercel'in sunucusu. Yarım saat içinde akademi.sololabstr.com dünyaya açıldı.
Nerede karşına çıkar: CNAME/A kaydı (site), MX kaydı (e-posta), TXT kaydı (doğrulamalar).

SSL / HTTPS (EN: SSL certificate / HTTPS)

Nedir: Tarayıcı ile sunucu arasındaki trafiği şifreleyen kilit; adres çubuğundaki kilit simgesi.
Ne işe yarar: Olmazsa tarayıcılar "güvenli değil" uyarısı basar; modern barındırma hizmetleri bunu otomatik ve ücretsiz verir — sizin tek işiniz kilidin var olduğunu kontrol etmek.
Örnek: DNS bağlandı ama sertifika ~25 dakika gecikti; o arada adres "bağlantı güvenli değil" görünüyordu. Sertifika kesilince kilit geldi.