Kavram Sözlüğü — Seviye 0

Bu sözlük VibeUni'nin omurgasıdır. Derslerde geçen her teknik terim burada tanımlıdır; bir derste bilmediğiniz kelime görürseniz dönüp buradan okuyun. Her kavram aynı kalıpta: Nedir → Ne işe yarar → (varsa) Opsiyonlar → Nerede karşına çıkar → Derinlemesine.

Bölüm A · Mutlak Temel — hiç bilmeyene 10 dakikada dünya haritası

Kod nedir? Bilgisayara "şunu yap" demenin yazılı hâli. İnsan dilinden farkı: hiçbir belirsizliğe izin vermez. "Kapıyı kapat" derseniz insan anlar; bilgisayara hangi kapı, ne zaman, kapalıysa ne yapacağı tek tek yazılır. Vibe coding'de bu yazma işini yapay zekâ üstlenir — siz ne istediğinizi tarif edersiniz.

Dosya ve klasör nedir? Bir yazılım projesi, aslında bir klasör dolusu metin dosyasıdır. Sihirli bir şey yoktur: her biri Not Defteri'yle açılabilecek düz metinlerdir. Proje klasörünün düzeni (hangi dosya nerede) binanın kat planı gibidir — Seviye 2'de bu planı okumayı öğreneceksiniz.

Terminal nedir? Bilgisayarla fare yerine yazıyla konuştuğunuz siyah pencere. "Şu klasöre git", "şu programı çalıştır" gibi komutlar yazılır. Korkutucu görünür ama alfabesi 10-15 komuttur ve çoğunu sizin yerinize yapay zekâ yazar — sizin işiniz ne yazdığını anlamaktır, ezberlemek değil.

İnternet-sunucu-tarayıcı üçgeni: Bir web sitesi, aslında başka birinin bilgisayarında (buna sunucu denir) duran dosyalardır. Siz tarayıcınıza adres yazınca, tarayıcı o sunucudan dosyaları ister, sunucu gönderir, tarayıcı ekrana çizer. "Siteyi canlıya almak" = dosyalarınızı böyle bir sunucuya koymak.

Bir web sitesi açılınca aslında ne olur? 1) Tarayıcı, adresi (alan adını) bir telefon rehberinde arar (DNS) ve sunucunun numarasını bulur. 2) Sunucudan sayfayı ister. 3) Sunucu ya hazır dosyayı gönderir ya da o an sizin için üretir (veritabanından verinizi çekerek). 4) Tarayıcı gelen paketi ekrana çizer. Bu zincirin her halkası aşağıdaki sözlükte tek tek var.

Bölüm 1 · Yapay Zekâ Temelleri

LLM (EN: Large Language Model — büyük dil modeli)

Nedir: Devasa miktarda metinle eğitilmiş, "bu cümlenin devamında en olası kelime ne?" sorusunu art arda cevaplayarak yazı üreten motor. Benzetme: milyonlarca kitap okumuş, cümlenizi tamamlayan çok yetenekli bir suflör.
Ne işe yarar: Claude, ChatGPT, Gemini gibi tüm modern AI asistanlarının çekirdeği budur. Kod da bir metin olduğu için kod yazabilir.
Nerede karşına çıkar: "Model", "LLM tabanlı", "GPT" gibi ifadelerin hepsi buna işaret eder.
Derinlemesine: seviye-4-filo.md ders 4.7 (kendi LLM'ini kurma).

Token (EN: token)

Nedir: Modelin okuduğu/yazdığı en küçük metin parçası — kabaca yarım kelime. "Merhaba dünya" ≈ 4-5 token.
Ne işe yarar: AI dünyasının ölçü birimi ve para birimidir: modelin hafıza sınırı token'la ölçülür, API kullanımı token'la ücretlendirilir.
Nerede karşına çıkar: "Token limiti", "context doldu", fatura dökümleri.

Bağlam penceresi (EN: context window)

Nedir: Modelin aynı anda "aklında tutabildiği" toplam metin miktarı (token cinsinden). Benzetme: masanın üstü — masa dolunca yeni evrak koymak için eskileri kaldırmak gerekir.
Ne işe yarar: Uzun bir sohbette AI'ın neden "unutmaya" başladığını açıklar. Sınırlı ve değerli bir kaynaktır.
Nerede karşına çıkar: Uzun oturumlarda kalite düşüşü, "context low" uyarıları, compaction.
Derinlemesine: seviye-1-oturum.md ders 1.2.

İstem (EN: prompt)

Nedir: AI'a verdiğiniz yazılı talimat — iş tarifiniz.
Ne işe yarar: Çıktının kalitesi büyük ölçüde istemin kalitesine bağlıdır. İyi istem = bağlam + hedef + kısıtlar + kabul kriteri.
Derinlemesine: seviye-1-oturum.md ders 1.1.

Halüsinasyon (EN: hallucination)

Nedir: Modelin, gerçekte var olmayan bir şeyi kendinden emin bir dille uydurması. Benzetme: sınavda boş bırakmak yerine inandırıcı ama yanlış cevap yazan öğrenci.
Ne işe yarar (bilmek): AI'ın "emin görünmesi"nin kanıt DEĞERİ OLMADIĞINI kavratır. Bu programın denetim vurgusunun varlık sebebi budur.
Nerede karşına çıkar: Var olmayan fonksiyon/kütüphane/ayar isimleri, uydurma istatistikler.
Derinlemesine: seviye-1-oturum.md ders 1.7.

Model kademeleri (EN: model tiers)

Nedir: Aynı üreticinin farklı boy modelleri: büyük/akıllı/pahalı ↔ küçük/hızlı/ucuz. Anthropic örneği: Opus (en güçlü) → Sonnet (denge) → Haiku (hız/ucuzluk).
Ne işe yarar: Her işe en büyük model gerekmez; doğru boy seçimi maliyeti 10 kata kadar düşürür.
Opsiyonlar: Anthropic (Claude ailesi) ↔ OpenAI (GPT ailesi) ↔ Google (Gemini ailesi) ↔ açık modeller (Llama, Qwen, Mistral).
Derinlemesine: seviye-4-filo.md ders 4.4.

Compaction (bağlam sıkıştırma) (EN: compaction)

Nedir: Sohbet, bağlam penceresini doldurunca aracın eski mesajları otomatik özetleyip yer açması. Benzetme: masadaki evrak yığınını tek sayfalık özete indirmek.
Ne işe yarar: Oturumun devam edebilmesini sağlar; ama özetde detay kaybolur — AI biraz önce konuştuğunuz bir ayrıntıyı "unutabilir".
Nerede karşına çıkar: Uzun oturumlarda "az önce söylemiştim" anları.
Derinlemesine: seviye-1-oturum.md ders 1.2.

Eğitim vs çıkarım (EN: training vs inference)

Nedir: Eğitim = modelin milyonlarca dolarlık donanımla aylarca "okula gitmesi" (bir kez yapılır). Çıkarım = eğitilmiş modeli kullanmak, yani soru sorup cevap almak (her kullanımda olan şey).
Ne işe yarar (bilmek): "Kendi AI'ımı eğiteyim" cümlesindeki karışıklığı çözer — sizin yapacağınız şey neredeyse her zaman eğitim değil, hazır modeli kullanmak veya hafifçe ayarlamaktır.
Derinlemesine: seviye-4-filo.md ders 4.7.

Açık model ↔ kapalı model (EN: open-weights vs closed model)

Nedir: Kapalı model (Claude, GPT): üreticinin sunucusunda çalışır, sadece API/uygulamayla erişirsiniz. Açık model (Llama, Qwen, Mistral): dosyası indirilebilir, kendi bilgisayarınızda çalıştırabilirsiniz.
Ne işe yarar: Gizlilik, maliyet ve kontrol kararlarının temelidir. Verisi dışarı çıkamayacak işlerde açık model tek yoldur.
Opsiyonlar: Kapalı: Claude ↔ GPT ↔ Gemini. Açık: Llama ↔ Qwen ↔ Mistral ↔ DeepSeek.
Derinlemesine: seviye-4-filo.md ders 4.7.

Fine-tuning (ince ayar) (EN: fine-tuning)

Nedir: Hazır bir modeli, kendi örnek verilerinizle kısa bir ek eğitime sokup davranışını özelleştirmek. Benzetme: mezun bir aşçıya kendi restoranınızın tariflerini öğretmek — okula geri göndermek değil.
Ne işe yarar: Modelin üslubunu/formatını kalıcı özelleştirir. Ama çoğu ihtiyaç için gereksizdir; önce istem ve RAG denenir.
Derinlemesine: seviye-4-filo.md ders 4.7.

RAG (EN: Retrieval-Augmented Generation — getirmeli üretim)

Nedir: Modele soru sorulmadan önce, sizin belgelerinizden ilgili parçaları bulup soruya iliştirme tekniği. Benzetme: sınava giren öğrenciye, soruyla ilgili ders notu sayfasını da vermek.
Ne işe yarar: Modelin SİZİN verinizle (ürün dokümanı, mevzuat, arşiv) doğru cevap vermesini sağlar — yeniden eğitmeden.
Nerede karşına çıkar: "Belgelerimle konuşan chatbot" tarzı her ürünün altında bu vardır.
Derinlemesine: seviye-4-filo.md ders 4.7.

Bölüm 2 · Claude Code Kavramları

Oturum (EN: session)

Nedir: Claude Code'u açıp kapatana kadar süren tek konuşma. Her oturumun kendi bağlam penceresi (hafızası) vardır; yeni oturum = boş sayfa.
Ne işe yarar: "Ne zaman aynı oturumda devam, ne zaman temiz sayfa" kararı, oturum kalitesini belirler.
Derinlemesine: seviye-1-oturum.md ders 1.2 ve 1.6.

Plan mode (EN: plan mode)

Nedir: Claude Code'un "önce planla, dokunma" kipi: dosyaları okur, plan çıkarır, ama sizin onayınız olmadan hiçbir değişiklik yapmaz.
Ne işe yarar: Büyük/riskli işlerde "ne yapacağını" iş yapılmadan ÖNCE görmenizi sağlar — denetimin ilk kapısı.
Nerede karşına çıkar: Shift+Tab ile açılır; ekranda "plan mode" yazar.
Derinlemesine: seviye-1-oturum.md ders 1.3.

CLAUDE.md

Nedir: Proje klasörüne koyduğunuz, AI'ın her oturumda otomatik okuduğu kurallar dosyası — projenin anayasası.
Ne işe yarar: "Bu projede şunu asla yapma, şu komutla test et, şu klasör düzenine uy" gibi kuralları her seferinde tekrar yazmaktan kurtarır.
Derinlemesine: seviye-2-proje.md ders 2.1.

Slash komutu (EN: slash command)

Nedir: /isim yazınca çalışan, önceden kaydedilmiş hazır talimat. Benzetme: sık kullanılan siparişi "her zamankinden" diye kısaltmak.
Ne işe yarar: Tekrar tekrar yazdığınız uzun istemleri tek komuta indirir.
Derinlemesine: seviye-3-sistem.md ders 3.1.

Skill (EN: skill)

Nedir: Claude Code'a öğretilmiş, gerektiğinde kendiliğinden devreye giren yetenek paketi — talimat + gerekirse yardımcı dosyalar.
Ne işe yarar: Slash komutunun gelişmişi: sadece siz çağırınca değil, AI konuyu tanıyınca da devreye girer.
Opsiyonlar: Basit tekrar → slash komutu; bilgi+kural içeren yetenek → skill.
Derinlemesine: seviye-3-sistem.md ders 3.1.

Hook (EN: hook)

Nedir: "Şu olay olduğunda şu otomatik çalışsın" kancası — örn. her dosya değişikliğinden sonra otomatik kontrol koştur.
Ne işe yarar: AI'ın uymasını istediğiniz kuralları rica olmaktan çıkarıp mekanik zorunluluğa çevirir.
Derinlemesine: seviye-3-sistem.md ders 3.2.

Subagent (alt ajan) (EN: subagent)

Nedir: Ana oturumun, belirli bir işi yapması için görevlendirdiği yardımcı AI çalışanı — kendi ayrı hafızasıyla çalışır, sonucu rapor eder.
Ne işe yarar: İşleri paralel yürütmek ve ana oturumun hafızasını (bağlam penceresini) temiz tutmak.
Derinlemesine: seviye-3-sistem.md ders 3.3, seviye-4-filo.md ders 4.1.

MCP (EN: Model Context Protocol)

Nedir: AI'a dış araçlar bağlamanın standart fişi — e-posta, veritabanı, tarayıcı gibi araçları AI'ın kullanabileceği hâle getirir. Benzetme: telefona takılan aksesuar standardı (USB-C gibi).
Ne işe yarar: AI sadece "konuşan" değil, sistemlerinizde "iş yapan" hâle gelir.
Derinlemesine: seviye-3-sistem.md ders 3.4.

Memory (kalıcı hafıza) (EN: memory)

Nedir: Oturumlar arasında taşınan not sistemi: AI, öğrendiği kalıcı bilgileri (tercihleriniz, kurallar) dosyalara yazar ve sonraki oturumlarda okur.
Ne işe yarar: Her oturuma sıfırdan anlatma derdini bitirir.
Derinlemesine: seviye-3-sistem.md ders 3.5.

İzin modu (EN: permission mode)

Nedir: Claude Code'un ne kadar sorarak ilerleyeceğinin ayarı: her adımda onay iste ↔ güvenli işleri sormadan yap ↔ hiç sorma.
Ne işe yarar: Hız ile güvenlik dengesini SİZ kurarsınız. Yeni başlayanın "hiç sorma" modunda çalışması, ehliyetsiz otobana çıkmaktır.
Derinlemesine: seviye-3-sistem.md ders 3.6.

Bölüm 3 · Yazılım Temelleri

Repo (EN: repository — depo)

Nedir: Projenin tüm dosyalarını + tüm değişiklik tarihçesini birlikte tutan klasör. Benzetme: her sayfasının bütün eski sürümleri saklanan defter.
Ne işe yarar: "Dün çalışıyordu" dediğiniz her an, dünkü hâle dönebilmenizi sağlar.
Opsiyonlar: Tarihçeyi tutan araç fiilen tek: Git. Reponun internetteki kopyası için: GitHub ↔ GitLab ↔ Bitbucket (GitHub fiili standart).

Commit (EN: commit)

Nedir: Projenin o anki hâlinin, açıklama notuyla kaydedilmiş fotoğrafı. Benzetme: bilgisayar oyunundaki kayıt noktası (checkpoint).
Ne işe yarar: Vibe coding'in sigortasıdır: her sağlam adımdan sonra commit atılırsa, AI bir şeyi bozduğunda son sağlam kayda dönülür.
Derinlemesine: seviye-2-proje.md ders 2.2.

Branch (EN: branch — dal)

Nedir: Projenin, ana kopyayı bozmadan üzerinde çalışılan paralel kopyası. Benzetme: belgenin "taslak" kopyasında çalışıp beğenince asıl belgeye geçirmek.
Ne işe yarar: Riskli denemeleri ana üründen yalıtır.
Derinlemesine: seviye-2-proje.md ders 2.2.

Merge (EN: merge — birleştirme)

Nedir: Dalda yapılan işi ana kopyaya katma işlemi.
Ne işe yarar: "Taslak beğenildi, yayına girsin" adımıdır. Denetim tam bu kapıda yapılır — merge'den önce.
Derinlemesine: seviye-4-filo.md ders 4.5 (denetimsiz merge'in bedeli).

Diff (EN: diff — fark)

Nedir: İki sürüm arasındaki farkın satır satır gösterimi: silinenler kırmızı/eksili, eklenenler yeşil/artılı.
Ne işe yarar: Kod bilmeyenin en güçlü denetim aracı budur. Kodu yazamazsınız ama "AI neye dokunmuş, ne kadar dokunmuş, dokunmaması gereken yere dokunmuş mu"yu diff'ten okuyabilirsiniz.
Derinlemesine: seviye-1-oturum.md ders 1.4.

Build (EN: build — derleme)

Nedir: Projenin, insan tarafından yazılmış hâlinden bilgisayarın çalıştıracağı pakete dönüştürülmesi; bu sırada proje baştan sona tutarlılık kontrolünden geçer.
Ne işe yarar: "Build geçti" = projenin iskeleti ayakta demektir. Yayına gitmeden önceki mekanik kalite kapısıdır.
Nerede karşına çıkar: npm run build, "build failed" hataları, yayın öncesi kontroller.
Derinlemesine: seviye-2-proje.md ders 2.3.

Test (EN: test)

Nedir: "Bu fonksiyona şunu verirsen şunu döndürmeli" kurallarını otomatik sınayan küçük kontrol programları.
Ne işe yarar: AI bir yeri değiştirince başka bir yerin kırılıp kırılmadığını saniyeler içinde söyler. Kod bilmeyenin ikinci en güçlü denetim aracı.
Derinlemesine: seviye-2-proje.md ders 2.3.

Deploy (EN: deploy — canlıya alma)

Nedir: Projenin dosyalarını sunucuya koyup gerçek kullanıcıların erişimine açmak.
Ne işe yarar: "Bilgisayarımda çalışıyor" ile "üründür, kullanılıyor" arasındaki köprü.
Opsiyonlar: Barındırma hizmetleri bunu tek komuta indirdi — bkz. arac-envanteri.md Barındırma bölümü.

Ortam değişkeni ve secret (EN: environment variable / secret)

Nedir: Programın çalıştığı yere göre değişen ayarlar (ortam değişkeni) ve şifre niteliğindeki değerler: API anahtarları, veritabanı şifreleri (secret).
Ne işe yarar (kural): Secret'lar ASLA kod dosyalarına yazılmaz — koda yazılan şifre, repo paylaşıldığı an çalınmış sayılır.
Derinlemesine: seviye-2-proje.md ders 2.6.

Bağımlılık (EN: dependency)

Nedir: Projenizin kullandığı, başkalarının yazdığı hazır kod paketleri. Benzetme: yemeği sıfırdan değil, hazır malzemelerle yapmak.
Ne işe yarar: Tekerleği yeniden icat etmemeyi sağlar; ama her bağımlılık bir güven ilişkisidir (bakımsız/şüpheli paket = risk).
Nerede karşına çıkar: npm install, package.json, "vulnerability" uyarıları.

Framework (EN: framework — çatı)

Nedir: Bir uygulamanın iskeletini hazır veren yapı; siz (ve AI) sadece işin size özel kısmını doldurursunuz. Benzetme: karkası hazır bina — odaları siz döşersiniz.
Ne işe yarar: Aylarca sürecek temel işleri günlere indirir.
Opsiyonlar: Web'de yaygın olanlar: Next.js (React tabanlı; referans stack'imiz) ↔ diğerleri. Seçimden çok tutarlılık önemlidir.

Veritabanı (EN: database)

Nedir: Uygulamanın kalıcı verilerinin (kullanıcılar, siparişler...) düzenli saklandığı sistem. Benzetme: mükemmel indekslenmiş arşiv dolabı.
Ne işe yarar: Uygulama kapansa da verinin durmasını sağlar.
Opsiyonlar: Bkz. arac-envanteri.md Veritabanı bölümü.

API (EN: Application Programming Interface)

Nedir: İki yazılımın birbiriyle konuşma kapısı ve dili. Benzetme: restoranın garsonu — mutfağa girmezsiniz; siparişi garsona verirsiniz, yemek gelir.
Ne işe yarar: Ödeme, e-posta, AI gibi dış hizmetleri ürününüze bağlamanın yolu hep API'dir.
Nerede karşına çıkar: "API anahtarı", "API çağrısı", "API limiti".

Frontend / Backend (EN: frontend / backend)

Nedir: Frontend = kullanıcının gördüğü kısım (ekranlar, butonlar). Backend = perde arkası (veritabanı işlemleri, hesaplar, güvenlik). Benzetme: restoranın salonu ve mutfağı.
Ne işe yarar: Hata ayıklarken "sorun salonda mı mutfakta mı" sorusu, aramayı yarıya indirir.

Localhost (EN: localhost)

Nedir: Projenin, yayına çıkmadan sadece sizin bilgisayarınızda çalışan hâli; tarayıcıda localhost:3000 gibi adreslerle açılır.
Ne işe yarar: Her şey önce burada denenir — canlıya sağlamı gider.

Bölüm 4 · Canlıya Alma

Barındırma (EN: hosting)

Nedir: Sitenizin dosyalarını 7/24 açık bir sunucuda tutup dünyaya sunma hizmeti. Benzetme: dükkânınız için kiraladığınız bina — mal sizin, binayı işletmek onların işi.
Ne işe yarar: Kendi sunucu kurma/işletme derdini ortadan kaldırır.
Opsiyonlar: Vercel ↔ Railway ↔ Netlify ↔ kendi sunucun — detaylı artı/eksi: arac-envanteri.md.

Migration (EN: database migration)

Nedir: Veritabanının yapısını (yeni tablo/sütun) kontrollü ve kayıtlı biçimde değiştirme işlemi. Benzetme: içinde eşya olan arşiv dolabına raf eklemek — plan ister; yanlış hamle eşya döker.
Ne işe yarar (kural): Migration'lar geri alınamaz hasar verebilecek nadir işlemlerdendir; canlı veritabanında AI'a serbest bırakılmaz.
Derinlemesine: seviye-2-proje.md ders 2.5.

Prod / Preview (EN: production / preview)

Nedir: Prod (production) = gerçek kullanıcıların kullandığı canlı ortam. Preview = her değişiklik için otomatik açılan deneme kopyası.
Ne işe yarar: Değişikliği önce preview'da gözle görüp sonra prod'a alma disiplini, kullanıcıya bozuk ürün göstermeyi önler.

Alan adı ve DNS (EN: domain / DNS)

Nedir: Alan adı = sitenizin insan-dostu adresi (ornek.com). DNS = bu adı sunucunun gerçek numarasına çeviren küresel telefon rehberi.
Ne işe yarar: "Alan adını siteye bağlamak" = rehbere doğru kaydı yazmak. Kayıt değişikliği dünyaya saatler içinde yayılır (anında değil — sabır ister).

SSL / HTTPS (EN: SSL certificate / HTTPS)

Nedir: Tarayıcı ile sunucu arasındaki trafiği şifreleyen kilit; adres çubuğundaki kilit simgesi.
Ne işe yarar: Olmazsa tarayıcılar "güvenli değil" uyarısı basar; modern barındırma hizmetleri bunu otomatik ve ücretsiz verir — sizin tek işiniz kilidin var olduğunu kontrol etmek.

Sözlük bitti. Sıradaki Seviye 0 dosyası: arac-envanteri.md — "neyi ne için kullanıyoruz, alternatifi ne".